Kategoria: Psychologia

Senior i Psychologia: Polacy i emerytura – dane demograficzne

Zmiany demograficzne zachodzące w naszym społeczeństwie przybierają coraz bardziej dynamiczny charakter. Skutkiem tego modyfikacji ulegają także procesy ekonomiczne związane z rynkiem pracy. Wydłużająca się średnia życia powoduje, że rozciągnięciu ulega faktyczny okres, w którym możliwa jest aktywność zawodowa. Jednocześnie w ślad za tym nie zawsze idzie formalna granica przejścia na emeryturę.

Senior i Psychologia: Polacy i emerytura – dane demograficzne

Przez aktywność zawodową należy rozumieć nie tylko wykonywanie pracy ale także gotowość do jej podjęcia. Oczywiście w obu przypadkach mowa jest o zajęciu zarobkowym (Kotlorz, 2007).

Na podstawie raportu opublikowanego przez GUS opublikował raport za IV kwartał 2016 roku (Informacja Ministra Zdrowia…, 2016), wynika, że liczba osób aktywnych zawodowo we wskazanym okresie wynosiła 17 282 tys. Natomiast grupa osób pasywnych zawodowo liczyła 13 414 tys. Liczby te, choć nieznacznie, ale wskazują jednak, że w Polsce rośnie liczba osób nieaktywnych zawodowo i tym samym spada grupa aktywnych. Jednocześnie trzeba jasno podkreślić, że wyniki z roku 2016 są najlepszymi od początku XXI wieku.

Złożoność polskiego rynku pracy oraz zmiany demograficzne zachodzące w polskim społeczeństwie sprawiają, że zarówno wzrosty jak i spadki liczby osób nieaktywnych zawodowo, dotyczą w dużej mierze ruchów w grupie seniorów. Z jednej strony bowiem wydłużająca się średnia życia prowadzi do dłuższego okresu przebywania na emeryturze, która z reguły jest czasem braku aktywności zawodowej. Jednak z drugiej strony niskie świadczenia emerytalne sporą grupę osób w wieku poprodukcyjnym wypychają z powrotem na rynek pracy w celu podreperowania swojego budżetu domowego.

Z przedstawianych przez GUS (Informacja Ministra Zdrowia…, 2016) danych można wywnioskować, ze w dłuższej perspektywie czasu liczba osób aktywnych zawodowo będzie stopniowo malała. Do roku 2025 na emeryturę będą przechodziły roczniki powojennego wyżu demograficznego. Jednocześnie spadać będzie liczba młodych osób, które byłyby gotowe podjąć zatrudnienie. Sytuacja taka powoduje, że po stronie instytucji państwa nie ma zbyt wiele możliwości, które mogłyby wspomóc rynek pracy (Furmańska-Maruszak, 2014). Głównym sposobem na poprawę perspektywicznie negatywnej sytuacji może być skuteczna aktywizacja osób do tej pozy zawodowo biernych.

Jednym z głównych zadań organów państwa staja się działania ukierunkowane na podniesienie aktywności zawodowej osób w przedziale wiekowym powyżej 60 roku życia. Pomimo stale rosnącego wskaźnika dotyczącego osób w tym wieku, które są aktywne zawodowo wartość ta jest wciąż poniżej unijnej średniej. Zgodnie bowiem z wytycznymi programu Europa 2020 procent osób w wieku 55-64 aktywnych zawodowo powinien wynosić co najmniej 50%. W Polsce wciąż jednak znajduje się on na poziomie niespełna 44% (Informacja Ministra Zdrowia…, 2016).

Sytuację na rynku pracy osób w przedziale wieku 60 i więcej lat dodatkowo opisuje wskaźnik bezrobocia w tej grupie wiekowej. Podobnie, jak w ogólnym ujęciu, tak i w tej skali bezrobocie rok do roku maleje, co pozwoliło w Polsce uzyskać wynik nawet nieco niższy niż średnia unijna. Jednocześnie wciąż jednak panuje powszechne przekonanie wśród pracodawców, że przyjmowanie do pracy osób, które ukończyły 50 rok życia nie jest do końca zasadne, co wynika z przekonania, że pracownicy w tym wieku:

często chorują,
nie posiadają aktualnych kwalifikacji,
osłabiają pozycję rynkową danego przedsiębiorstwa.

Sytuacja na polskim rynku pracy jest na tyle dynamiczna, że obecnie można zauważyć tendencję braku rąk do pracy. Taki stan wytwarza naturalną potrzebę poszukiwania pracowników pośród osób, które do tej pory pozostawały poza kręgiem zainteresowania pracodawców. Innymi słowy możliwa jest sytuacja, w której rynek w naturalny sposób będzie wchłaniał osoby, które ukończyły 60 rok życia i aktywizował je zawodowo.

Psychologia

Senior i Psychologia: Aktywność zawodowa osób starszych

Zmiany demograficzne zachodzące w polskim społeczeństwie nabierają coraz szybszego tempa. Wyraźna tendencja do wzrostu udziału osób starszych w ogólnej liczbie Polaków stawia szereg nowych wyzwań nie tylko przed organami państwa, ale także wobec szerokiego grona badaczy i uczonych. Jednym z ważniejszych aspektów dotyczącym starzejącego się społeczeństwa jest niewątpliwie problematyka aktywizacji zawodowej seniorów (Błaszczyk, 2016).

Spadek dzietności oraz stale wydłużająca się średnia wieku prowadzi do szeregu zmian na rynku pracy, który będąc w przypadku Polski ściśle powiązany ze świadczeniami emerytalnymi pozwala na długą aktywność zawodową osób w wieku przedemerytalnym, a także będących już na emeryturze. Jednocześnie nieubłagane prawa ekonomii powodują, że wzrastające wydatki socjalne stają się źródłem dodatkowego obciążania fiskalnego, które z kolei często jest negatywnym bodźcem do wspierania tworzenia nowych miejsc zatrudnienia. Zgodnie w twierdzeniem E. Kryńskiej (2012, s. 53) można przyjąć, iż: „proces starzenia się zasobów pracy wpływa na ograniczenie ich mobilności pracowniczej”.

Jednocześnie trzeba wyraźnie wskazać, że długa aktywność zawodowa skutecznie przyczynia się do ochrony seniorów przed zagrożeniami wynikającymi z procesów starzenia się. Zmieniający się model społeczny, w którym wielopokoleniowe gospodarstwa domowe ustąpiły miejsca żyjącym osobno rodzicom i dzieciom zakładającym swoje rodziny przyczynia się do pojawienia się zagrożenia marginalizacji osób nie prowadzących aktywnego życia zawodowego.

Polski rynek pracy z uwagi z wysoki stopień emigracji zarobkowej oraz stale spadający przyrost naturalny, prowadzi do spadku bezrobocia i coraz szerszego wciągania osób po 60 roku życia do aktywności zawodowej. Z prowadzonych przez Główny Urząd Statystyczny (Informacja Ministra Zdrowia…, 2016) badań jasno wynika, że stopa bezrobocia pośród osób wieku 55-64 lata stale spada. W roku 2003 ponad 11% osób w tej grupie wiekowej nie mogła znaleźć zatrudnienia, co przy unijnej średniej na poziomie 5,3% nie stawiało Polski w dobrym świetle. Jednak już 10 lat później bezrobocie pośród osób starszych wynosiło już zaledwie 7,7% i było niższe od unijnej średniej. Co ważne tendencja ta stale się utrzymuje.

Na drodze do szerszej aktywizacji zawodowej osób po 60 roku życia często stają wciąż jeszcze pokutujące stereotypy na temat osób dojrzałych. Częściowo jest to efektem procesów związanych z transformacją ustrojową, która przemodelowała rynek pracy wypychając z niego osoby i to już po 50 roku życia. Wyraźna zmiana nastąpiła jednak wraz z wstąpieniem Polski do Unii Europejskiej. Stereotypy dotyczące pracowników po 60 roku życia ustąpiły miejsca uznaniu doświadczenia i wiedzy osób dojrzałych.

Przyglądanie się zmianom demograficznym zachodzącym w naszym kraju jest wyjątkowo intrygujące. Wielopłaszczyznowość zachodzących procesów jest bowiem implikacją do działań, które zmieniają nie tylko codzienność samych seniorów, ale także wszystkich wokół.

Psychologia

Senior i Psychologia: Specyfika zachowań zdrowotnych podejmowanych w okresie późnej dorosłości

Szczegółowej oceny funkcjonowania seniorów w Polsce – w sensie stanu zdrowia oraz kondycji ﬁnansowej lub poziomu społecznego wykluczenia – dokonano w badaniach w programie PolSenior, jakie objęły 5695 seniorów (Mossakowska i wsp., 2012).

Z przeprowadzonych badań wynika, iż zachowania zdrowotne starszych osób pozostawiają dużo do życzenia. Połowa seniorów zadeklarowała, iż jest bierna ruchowo, zaś skłonność do podejmowania ﬁzycznej aktywności maleje z wiekiem (Rowiński, Dąbrowski, 2012.). Badani posiłki spożywali nieregularnie, a większość z nich nie jadła zalecanych 4-5 posiłków dziennie (Kołłajtis-Dołowy i wsp., 2012). W grupie tej powszechne występowało nadciśnienie tętnicze, ale wielu seniorów nie podejmowało w ogóle żadnych działań, aby z nim walczyć (Zdrojewski i wsp., 2012).

Jak wynika z badań (Informacja Ministra Zdrowia…, 2016) seniorzy mają świadomość konieczności dbania o swoje zdrowie. Ponad 90 % deklaruje, że chodzi do lekarza pierwszego kontaktu i tylko 10% badanych seniorów twierdzi, że w przeciągu ostatnich dwunastu miesięcy nie była ani razu u lekarza rodzinnego lub pierwszego kontaktu. Również ponad 70% populacji seniorów leczyło się w ciągu 1 roku u lekarzy specjalistów. Z kolei wraz z wiekiem zmniejsza się z liczna seniorów uczęszczających do lekarza stomatologa. Najczęściej z porad lekarskich korzystały jednostki w wieku 70-79 lat, częściej kobiety niż mężczyźni. Młodsi seniorzy częściej niż starsi szukają informacji w prasie, internecie oraz w telewizji. W przypadku wystąpienia dolegliwości ok. 95% seniorów idzie na konsultacje lekarskie (Informacja o sytuacji osób starszych w Polsce, 2016).

Określając nawyki żywieniowe, uzyskane dane wykazały, że większość czyli prawie 54% badanych próbuje stosować dietę, która sprzyja zachowaniu dobrego stanu zdrowia. Zauważyć należy, że wśród osób dorosłych to właśnie osoby między 60 a 79 rokiem życia najczęściej spożywają owoce i warzywa (Informacja Ministra Zdrowia…, 2016). Z danych wynika iż 42% osób stosowało prozdrowotną dietę ze wskazań lekarza, a 30% z powodu nadwagi, 11,5% w wyniku złego samopoczucia.

Wraz z wiekiem zmniejsza się aktywność fizyczna osób. Spadek ten jest wyraźnie zauważalny po 60 roku życia. Jak wynika z odpowiedzi większa część seniorów (66,3%) spędza czas wolny w sposób bierny, zaś mniejsza część (33,7%) badanych w sposób aktywny. Tylko 24% Seniorów uprawia sport, fitness lub inną formę rekreacji fizycznej. Seniorzy do głównych motywów nie podejmowania aktywności fizycznej zaliczyli obecność chorób —(48,1%), oraz brak sił — (40,4%) i brak chęci — (38,5%). Dużą rolę w nie uprawianiu rekreacji, według badanych ma też brak motywacji (30,8% ) oraz nazbyt podeszły wiek, co podaje ponad 21% osób badanych. Do pozytywnych tendencji można zaliczyć regularne poddawanie się badaniom kontrolnym (Muszalik oraz wsp., 2006). Na tą odpowiedź wskazało ¾ osób badanych. Do najczęściej wykonywanych badań należą badania krwi i badanie ciśnienia tętniczego. Seniorzy równie regularnie sprawdzają swój poziom cholesterolu i cukru co świadczy o ich wysokiej świadomości swojego zdrowia i zaangażowania w jego jakość.

Seniorzy są zbiorowością, która najczęściej kieruje się zaleceniami lekarza przy przyjmowanie leków, choć również przyjmują leki nieprzypisane przez specjalistę. Jednym ze znanych zjawisk w farmakoterapii seniorów jest równoczesne stosowanie u pacjenta znacznej liczby leków, a więc wspomniana już wielolekowość. Należy ją odróżnić od polipragmazji, która jest rozumiana jako pobieranie przez pacjenta co najmniej jednego leku, dla którego nie ma wskazań, czyli leczenia niewłaściwego (Wieczorowska-Tobis, Grześkowiak, 2008). Wielolekowość wiąże się z wielością chorób oraz objawów, które występują u osób starszych, zaś mylenie jej z polipragmazją wynika z częstego współistnienia tych dwóch zjawisk, gdyż wraz ze zwiększaniem ilości przyjmowanych leków narasta też ryzyko polipragmazji. Osoby w starszym wieku szczególnie często sięgają niewłaściwie po leki, o silnym potencjale uzależniającym. Należą do nich leki uspokajające oraz nasenne, szczególnie z grupy benzodiazepin.

Psychologia

Psychologia: Uwarunkowania zachowań zdrowotnych

Do czynników warunkujących zachowania zdrowotne należą zarówno czynniki demograficzno-społeczne jak i uwarunkowania psychologiczne (Ogińska-Bulik i wsp. 2015). Zachowania zdrowotne są efektem zarówno cech samej jednostki, jak i wpływu czynników zewnętrznych (Janssen i wsp. 2013). Podstawowym elementem, podobnie jak w wielu innych przypadkach, jest pierwotny model nawyków, który kształtują rodzice we wczesnym okresie dzieciństwa. Tak wpojone zachowania zdrowotne ulegają następnie zmianom, które mogą je wzmocnić lub wyeliminować. Dzieje się tak przede wszystkim w toku naszej edukacji szkolnej, a także dalszej socjalizacji, aż po okres aktywności zawodowej. Nie ulega jednak wątpliwości, że prawidłowo ukształtowany w okresie dzieciństwa model zachowań zdrowotnych wpływa na styl życia i tym samym, na stan zdrowia przez cały okres życia człowieka (Zadworna-Cieślak, 2010).

Kwestia otoczenia społecznego i kulturowego jest odpowiedzialna zarówno za poziom życia, jak i postrzeganie zdrowia. Dodatkowo należy także przyjąć, że wierzenia również wpływają na zachowania zdrowotne i postawę wobec kondycji własnego organizmu, a także zaufania do medycyny i przedstawicieli zawodów lekarskich (Janaszczyk, 2012). W jednym z badań z udziałem grupy 88 osób w wieku od 60 do 81 lat, w jakiej 78% (69 osób) stanowiły kobiety, zaś 22% (19) mężczyźni, ustalono iż ważną rolę w kształtowaniu i w wyborze zachowań zdrowotnych miały uwarunkowania kulturowe –w tym system norm i przekonań oraz wzorów postępowania i ogół wytworów materialnych oraz niematerialnych które zostały wytworzone przez daną grupę społeczną.

Współcześnie należy także uwzględniać rolę mediów w kształtowaniu się zachowań zdrowotnych. Dzisiaj, dzięki dynamicznemu rozwojowi są one potężnym źródłem informacji, w tym także tych dotyczących zdrowia. Dzięki temu możliwe jest prowadzenie kampanii pogłębiających wiedzę na temat prawidłowych zachowań zdrowotnych. Jednocześnie należy pamiętać także o tym, że bezkrytyczne podejście do znajdujących się w mediach wiadomości, może przynosić negatywne skutki. Mowa tu przede wszystkim o kampaniach przeciwko szczepieniom lub poradom dotyczącym odchudzania się poprzez drakońskie diety.

Należy także pamiętać, że na zachowania zdrowotne wpływ mają również czynniki demograficzno-społeczne, spośród których należy wyróżnić przede wszystkim; wiek, płeć, poziom wykształcenia, sytuacja materialna, sytuacja rodzinna (Syrkiewicz-Światła, 2014).

Świadomość prawidłowych zachowań zdrowotnych jest większa o osób starszych (Tiszczenko, 2009). Aktualny stan zdrowia (w tym choroby przewlekłe) w sposób istotny statystycznie wiąże się z zrachowaniami zdrowotnymi badanych osób będących w wieku senioralnym. Osoby chore kardiologicznie, w stosunku do zdrowych w większym stopniu ujawniają prozdrowotne zachowania. Przejawiają się one głównie w postaci pozytywnych psychicznych nastawień i stosowanych praktyk zdrowotnych. W różnych kategoriach zachowań zdrowotnych kobiety miały wyższe średnie wyniki w porównaniu od mężczyzn. Kobiety o wiele częściej od mężczyzn poddają się badaniom profilaktycznym. Nierówności pomiędzy płciami w zakresie dbania o zdrowie zdeterminowane są głównie przez czynniki społeczno-kulturowe. Zalicza się do nich m.in. odmienne wzorce zachowań, które wynikają z ról społecznych i stereotypy, jakie dotyczą płci (Giltay i wsp., 2007).

Nie bez znaczenia dla zachowań zdrowotnych jest także poziom wykształcenia, status majątkowy i stan cywilny. Zarówno bowiem osoby z wyższym wykształceniem, jak i te posiadające dzieci, a także o wyższym statusie majątkowym wykazują o wiele częściej zachowania prozdrowotne (Ślusarska, 2013).

Także inne badania potwierdzają rolę wykształcenia. Opisywane jest ono w literaturze jako predykator zachowań zdrowotnych (Szklarska, Bogucka, 2001). Wyniki badań pokazały istotną zależność pomiędzy tą zmienną a wskaźnikiem zachowań zdrowotnych oraz pozytywnym nastawieniem psychicznym. Wykształcenie odzwierciedla poziom wiedzy, w tym wiedzy medycznej. Istnieje też wyraźny związek pomiędzy statusem społecznym seniora a wyborem zachowań zdrowotnych. Im wyższe jest wykształcenie, tym wymagania w stosunku do systemu zdrowotnego są wyższe (Smoleń, 2011). Najprawdopodobniej osoby, które są wykształcone bardziej interesują się najnowszymi zdobyczami nauki, także w zakresie zdrowia oraz mają większy dostęp do informacji a wnioski w krytyczny oraz właściwie wyważony sposób wdrażają do rutynowej praktyki. Wykształcenie daje podstawę do podejmowania inicjatyw oraz większej aktywności a także poszerzania zainteresowań. Prace wielu autorów (Cisek i wsp., 2004; Zielińska, 2008) podkreślają, że niższe wykształcenie współgra z antyzdrowotnym stylem życia, zaś stopień troski o zdrowie kształtowany jest przez poziom wykształcenia . Ślusarska oraz Nowicki podają, że
w przypadku osób z wyższym wykształceniem prawidłowe nawyki żywieniowe wykazują najwyższą wartość punktową (Ślusarska, Nowicki, 2010).

Zachowania zdrowotne danej jednostki będą wynikały również z indywidualnych cech konkretnej osoby. Osobowość wpływa bowiem silnie także na to, jak postrzegana jest kwestia zdrowia i choroby. Tym samym wpływ na podejmowanie działań mających negatywny wpływ na zdrowia mają takie cechy charakteru jak: niedojrzałość, niską odporność na stres, skrajny introwertyzm, niepokój, poczucie izolacji, zaniżona samoocena (Gruszczyńska, 2015). Dodatkowo należy także wskazać, że osoby posiadające wewnętrzne poczucie odpowiedzialności za własne zdrowie, kontroli nad nim, są w stanie podejmować decyzje w sposób samodzielny i tym samym częściej wykonują aktywności prozdrowotne. Pozytywne myślenie, a także wyrażanie i dawanie radości i inne życzliwe uczucia pozytywnie wpływają na odpornościowe funkcje organizmu (Smoleń, 2011).

Jak ustalił Steptoe i inni wśród mieszkańców DPS-ów czyli Domów Pomocy Społecznej tzw. dyspozycyjny optymizm kojarzono ze wspierającym zdrowiu stylem życia jednostki. Zachowaniami zdrowotnymi, które występują częściej u optymistów starszych wiekiem było np. niepalenie oraz umiarkowane spożycie alkoholu i ćwiczenia. Autorzy twierdzą, iż optymizm seniora sprzyja pozytywnemu starzeniu się (Steptoe i wsp., 2006). Duże znaczenie ma również prężność psychiczna oraz duchowość. Im wyższa prężność tym bardziej korzystne zachowania zdrowotne w badanej grupie seniorów (Ogińska-Bulik i wsp., 2015). Ustalono także rolę wielu innych cech psychicznych jednostki dla aktywności zdrowotnej np. poczucie koherencji, inteligencji emocjonalnej, poczucie własnej skuteczności, wartości, struktury własności (Zadworna-Cieślak i wsp., 2013).

Psychologia

Psychologia: Pojęcie i rodzaje zachowań zdrowotnych

Nie ma jednej oficjalnej definicji zachować zdrowotnych. Definiowane są one w różny sposób. Najczęściej zachowania zdrowotne określa się jako zachowania lub brak zachować, które mają związek ze zdrowiem i samopoczuciem jednostki. Według definicji A. Frączka (2003) zachowania zdrowotne to czynności podejmowane i spełniane przez ludzi, które: „bezpośrednio i doraźnie albo pośrednio i w dalszej perspektywie sprzyjają lub szkodzą utrzymaniu normatywnych standardów zdrowia fizycznego i/lub psychicznego”. Z kolei Harris i Guten, określają zachowania zdrowotne mianem zachowań, które „jednostka podejmuje w celu ochrony, utrzymania i rozwoju zdrowia niezależnie od obiektywnych efektów zdrowotnych” (Głowacka – Rębała, 2013). Puchalski mianem zachowań zdrowotnych określa wybrane przez jednostkę działania lub typy zachowania, które zgodnie z pewnym systemem wiedzy pozostają w ścisłym związku ze zdrowiem, pojmowanym w znaczeniu ustalonym w tym systemie wiedzy (Puchalski, 1990).

Psychologiczne ujęcie zachowań zdrowotnych zaproponował w 1988 roku DS.Gochman, który uważał, że zachowania zdrowotne ujmują takie składniki, jak: przekonania, przewidywania, oczekiwania i motywy, myślenie oraz emocjonalne mechanizmy osobowości jak również wewnętrzne wzorce zachowań, związanych z umacnianiem, utrzymaniem, oraz przywracaniem zdrowia.

Najczęściej zachowania zdrowotne przedstawia są jako prozdrowotne oraz antyzdrowotne (Sęk, 2005). W zakresie tym określa się stosunek do zdrowia oraz ponoszone konsekwencje wynikające z określonych zdrowotnych zachowań. W przypadku pierwszej grupy mowa jest o wszystkich tych czynnościach, które wspomagają prawidłowe funkcjonowanie naszego organizmu podnosząc jego odporność lub przyśpieszając powrót do zdrowia. Zachowania antyzdrowotne, to te których wpływ na kondycję zdrowotną jest negatywny. W ich efekcie może dochodzić do pojawienia się zaburzeń zarówno w sferze fizycznej, jak i psychospołecznej. Zasadniczy wpływ na podejmowanie zachowań o cechach prozdrowotnych ma przede wszystkim świadomość tego, co jest dobre dla własnego organizmu, a co może przynosić negatywne skutki. Tym samym poziom wiedzy wpływa na całokształt zachowań związanych z zachowaniami pro i antyzdrowotnymi (Sheeran, 2013).

Na podstawie rozróżnienia wykonanego przez Steptoe i wsp. (2010) można wskazać poniższe grupy zachowań prozdrowotnych:

– minimalizowanie korzystania z używek,

– przestrzeganie reguł bezpieczeństwa w ruchu drogowym,

– prawidłowe nawyki żywieniowe,

– dbanie o kondycję fizyczną,

– profilaktyka lekarska.

W ujęciu psychologii zdrowia ważny jest podział tychże zachowań zdrowotnych na nawykowe i czynności intencjonalne oraz celowe (Sęk, 2005). I tak, zachowania nawykowe powstają w wyniku socjalizacji i w związku z tym można je kształtować od najwcześniejszych, pierwszych lat życia. Wśród tych zachowań wymieniamy na przykład zwyczaje żywieniowe, w których bardzo duże znaczenie mają tradycja oraz obyczaje domu rodzinnego. Z kolei zachowania zdrowotne intencjonalne i celowe najczęściej pojawiają się w sytuacji zmiany życiowej i rozwojowej np. na skutek choroby.

Podstawą prawidłowych zachowań zdrowotnych jest ich powtarzalność i ciągłość. Do wytworzenia takiego rodzaju nawyku konieczne jest przede wszystkim przyswojenie i stałe pogłębianie wiedzy dotyczącej zdrowia. Dodatkowo trzeba pamiętać, że dla podejmowania właściwych decyzji w ramach zachowań zdrowotnych konieczne jest wystąpienie trzech podstawowych czynników:

– motywacja,

– planowanie,

– wdrożenie odpowiednich działań.

Jednocześnie trzeba mieć na uwadze, że w ramach poszczególnych, kolejnych stopni tego procesu ważnymi czynnikami warunkującymi sukces są cechy osobiste, czynniki społeczno – kulturowe oraz oczekiwania względem efektów podjętych działań (Łuszczyńska, 2004).

W ramach przyjętych przez literaturę zajmującą się tematem zachowań zdrowotnych i ich kształtowania przyjmuje się, że istnieją trzy podstawowe grupy modeli ujmujące proces zmiany zachowań zdrowotnych. Wyróżnia się zatem:

– modele motywacyjno–postintencjonalne – skupiają się one przede wszystkim na tych czynnikach, które wpływają na powstanie intencji do podjęcia prawidłowych działań zdrowotnych. Tym samym są to modele, który planowanie traktuje jedynie, jako element mogący wpływać na samo zachowanie. Co za tym idzie nie otrzymamy odpowiedzi na to, co prowadzi do utrzymania się intencji przez dłuższy okres.

– model społeczno–poznawczy – doświadczenie jednostki w ramach tego modelu mają zdecydowany wpływ na podejmowanie dalszych działań. Kryterium staje się zatem poczucie własnej skuteczności. Jest ono oparte przede wszystkim na wcześniejszych doświadczeniach. Tym samym przekonanie o tym, że „mogę”, „potrafię” odbija się w podejmowaniu zachowań mających na celu usprawnienie własnego zdrowia. Warto przy tym zaznaczyć, że im wyższe poczucie własnej mocy i wynikającej z tego skuteczności, tym wyższe stawiane przez sobą cele. – modele fazowo-procesualne – w ramach procesualnego ujęcia, które zostało ukształtowane przez Schwarzera, głównymi wyróżnikami mającymi wpływ na kształtowanie się zachowań zdrowotnych są motywacja i działanie. Ujęcie fazowe skupia się na tych determinantach, które nie tylko powodują podjęcie określonego zachowania, ale także jego utrzymanie. W toku tak opisywanego procesu można wyróżnić siedem podstawowych faz; nieświadomość, brak zaangażowania, podjęcie decyzji o działaniu lub braku działania, działanie, utrzymanie działania (Gruszczyńska i wsp. 2015).

Psychologia

Senior i Psychologia: Długość i jakość życia polskiego seniora

Zgodnie z metodologię zalecaną przez WHO przeciętna długość życia to średnia liczba lat, jaką w danych warunkach umieralności ma jeszcze do przeżycia osoba pochodząca z określonej zbiorowości (Holzer, 2003). Zazwyczaj jest ona obliczana oddzielnie dla wszystkich grup wiekowych, zarówno dla kobiet, mężczyzn jak i całej populacji.

Senior i Psychologia: Długość i jakość życia polskiego seniora

Zgodnie z danymi przedstawianymi przez Główny Urząd Statystyczny (Informacja Ministra Zdrowia…, 2016) długość życia mężczyzn w Polsce od 1991 roku wydłużyła się o blisko 8, a kobiet o niemal 7 lat. Oznacza to, że zgodnie z danymi GUS za rok 2016 średnia długość życia mężczyzn w Polsce wynosi blisko 74 lata w przypadku mężczyzn i prawie 82 lata dla kobiet. Głównym powodem dzięki któremu postępuje tak szybkie wydłużanie się życia Polaków to:

szybki postęp medycyny,
dynamiczny rozwój gospodarczy sprzyjający poprawie sytuacji materialnej,
zmiana stylu życia,
większa świadomość dotycząca zdrowego odżywiania i potrzeby kontroli stanu zdrowia,
wyższy stopień wykształcenia,
zmiana świadomości w zakresie potrzeb kulturalnych czy sportowych.

Z kolei jakość życia zgodnie z twierdzeniem A.Bańki mierzy się na podstawie czterech podstawowych czynników:

przeszłych doświadczeń,
aktualnych doświadczeń,
aspiracji,
opinii otoczenia (Bauman, 2012).

Wynika z tego, że odczuwanie jakości życia często jest wyjątkowo subiektywne i, jako takie, trudne do ogólnego zdefiniowania i dalszego badania. Niemniej jednak przyjmując kategorie ekonomiczne oraz społeczne możliwe jest określenie tego, jak badać poziom jakości życia. Według ekonomistów wpływ na ocenę jakości życia mają przede wszystkim poziom otrzymywanych oraz posiadanych usług, czy możliwych do osiągnięci dóbr, a także poczucie bezpieczeństwa wynikające ze stopnia zabezpieczenia socjalnego (Miłkowska , 2012).

Obecnie można przyjąć, że jednymi z podstawowych wyznaczników jakości życia będą:

bezpieczeństwo materialne,
bezpieczeństwo zdrowotne,
sytuacja rodzinna,
więzi społeczne.

Jakość życia, szczególnie w zakresie dotyczącym seniorów, to ogromnie ważny aspekt badań społecznych. Wynika to z faktu starzejących się społeczeństw europejskich, spośród których proces ten najszybciej zachodzi w naszym kraju. Mając na względzie szeroki zakres pojęcia jakości życia oraz zróżnicowane uwarunkowania wpływające na właściwe określenie stopnia tejże jakości konieczne staje się przyjęcie szeregu założeń początkowych, które pozwalają na skutecznie zbadania tego zagadnienia.

Jakość życia osób, które ukończyły 60 życia jest wyjątkowo podatna na szereg zmian, które często mają na nią negatywny wpływ. Przyjmując bowiem, że poczucie jakości życia jest uzależnione od czynników zewnętrznych – takich jak sytuacja zawodowa czy rodzinna, które z kolei wpływają na jej wewnętrzne składniki czyli emocjonalność, trzeba jasno wskazać, że okres starości jest czasem, w którym częstokrotnie traci się kontrolę zarówno nad otoczeniem, jak i swoim ciałem (Gil, Mollon, 2014).

To właśnie jesień życia jest tym momentem w życiu każdego człowieka, kiedy następuje przejście od aktywności zawodowej do emerytury, a najbliżsi bądź to wyprowadzają się z domu zakładając własne rodziny, bądź odchodzą na wieczność. Dodatkowo proces starzenia niejednokrotnie wiążę się z wieloma schorzeniami i dolegliwościami, które mogą nie tylko zakłócać spokój dnia codziennego, ale także mieć wpływ na poczucie bezpieczeństwa materialnego.

Wpływ na jakość życia polskich seniorów mają wciąż jeszcze czynniki, które nie występują w krajach Europy zachodniej. Zmiany społeczno ekonomiczne, które miały miejsce blisko 30 lat temu w środkowo wschodniej części naszego kontynentu wyraźnie odcisnęły się na poziomie zabezpieczenia socjalnego oraz sytuacji materialnej wielu osób, które przekroczyły 60 rok życia. Nie jest bowiem żadną tajemnicą, że w szerokim ujęciu wpływ na jakość życia seniorów będzie miał stopień rozwoju gospodarczego państwa. Co za tym idzie w Polsce, ale także w wielu innych krajach byłego bloku wschodniego sytuacja materialna osób po 60 roku życia będzie wciąż znacząco niższa od tej, jaką posiadają seniorzy choćby w Niemczech czy Wielkiej Brytanii.

Jakość życia seniorów w Polsce wciąż pozostawia wiele do życzenia. Blisko 90% seniorów utrzymuje się wyłącznie ze świadczeń emerytalnych, które pomimo stałego wzrostu, często nie stanowią kwoty wystarczającej do tego by w pełni zaspokoić podstawowe potrzeby. Z prowadzonych przez Miejskie Ośrodki Pomocy Społeczne badań terenowych wynika, że blisko 92% seniorów w Polsce ma problemy finansowe i źle ocenia swoją sytuację materialną (Informacja Ministra Zdrowia…, 2016).

Obok problemów związanych z zaopatrzeniem materialnym polscy seniorzy borykają się przede wszystkim z problemami związanymi z powolnymi zmianami społecznymi i wynikającym z tego nie zawsze pozytywnym nastawieniem do osób starszych. Izolacja społeczna i poczucie wykluczenia często są potęgowane przez brak wsparcia ze strony najbliższych. To właśnie utrata poczucia bliskości zarówno tej rodzinnej, jak i koleżeńskiej częstokrotnie stanowi główną przyczyną braku pozytywnej oceny jakości życia. Sytuacja taka jest dodatkowo potęgowana przez dojmujące poczucie postępującego braku samodzielności i konieczności liczenia na pomoc ze strony osób trzecich. Dodatkowo trzeba pamiętać, że zmiany społeczne prowadzą coraz częściej do sytuacji w których osoby w wieku senioralnym nie mieszkają ze swoimi dziećmi, które swoje rodziny założyły w odleglejszych miejscowościach.

Ocena jakości życia w dużej mierze zależy również od zmiennych psychologicznych takich jak czynniki osobowościowe. Szczególne znaczenia mają tutaj sposób radzenia sobie ze stresem oraz podejmowanie przez jednostkę prozdrowotnych aktywności (Finogenow, 2008). Poczucie własnej skuteczności, poczucie własnej wartości oraz poczucie optymizmu również pozytywnie wpływają na odczuwaną jakość życia. Z kolei spokój i równowagę, która poprawia jakość życia, daje umiejętność wybaczania (Mellibruda, 1995).

Psychologia

Senior i Psychologia: Stan zdrowia seniorów w Polsce

Badania prowadzone we wszystkich państwach rozwiniętych pokazują, że społeczeństwa tych krajów wyraźnie się starzeją. Udział osób w wieku powyżej 60 lat i więcej w ogólnej liczbie ludności stale rośnie i tylko w Polsce do roku 2035 może on stanowić aż 25% całej populacji (Informacja Ministra Zdrowia…, 2016).

Senior i Psychologia: Stan zdrowia seniorów w Polsce

Jest to wynikiem dwóch podstawowych czynników. Pierwszy z nich to wydłużenie średniej długości życia w społeczeństwach rozwiniętych, który bezwzględnie warunkuje zwiększenie liczebności osób w wieku senioralnym.

Drugim jest wyraźny spadek ilości urodzeń, co z kolei wpływa na wyraźną zmianę demograficzną. Zachodzące w tym zakresie procesy wymuszają na państwach szereg działań w obszarach polityki społecznej oraz medycznej.

Jednocześnie trzeba jasno zaznaczyć, że okres starości niezależnie od tego jak zostanie zdefiniowany jego początek, to czas w którym postępuje szereg procesów wpływających negatywnie na wszystkie obszary życia seniora. W opinii geriatrów starzenie się jest procesem, w którym można wyróżnić dwa zasadnicze stopnie.

Przekroczenie 75 roku życia determinuje zwiększenie zapotrzebowania na świadczenia medyczne oraz opiekuńcze. Dziesięć lat później, po ukończeniu 85 roku życia seniorzy często wymagają już stałej opieki medycznej. Dodatkowo trzeba pamiętać, że proces starzenia ulega przyśpieszeniu wraz z pojawieniem się schorzeń, które z kolei często są wynikiem właśnie wieku senioralnego (Informacja Ministra Zdrowia…, 2016).

Pomimo stałego i utrzymującego się od dłuższego czasu trendu poprawy oceny własnego stanu zdrowia Polaków nie dotyczy to niestety osób w wieku 70 lat i więcej

Nie ulega jednak wątpliwości, że w szerokim ujęciu kondycja zdrowotna seniorów w Polsce ulega wyraźnemu polepszeniu. Dowodem pokazującym ten proces jest przede wszystkim fakt wydłużenia się średniej długości życia osób, które przekroczyły 75 rok życia.

W ostatniej dekadzie minionego stulecia oraz w pierwszych 10 latach obecnego wieku wzrosła ona o blisko 25% z 7,51 w roku 1990 lat do 9,49 lat w roku 2010 w przypadku mężczyzn i odpowiednio z 9,46 do 11,85 w przypadku kobiet. Tak duży skok jest możliwy dzięki stale poszerzanemu dostępowi do środków medycznych oraz punktów opieki. Ponadto poprawie ulega również świadomość społeczna dotycząca zdrowia. Dzieje się tak wskutek prowadzonych przez agendy rządowe kampanii oraz programów, które są kierowane nie tylko bezpośrednio do samych seniorów, ale także do osób, które wkraczają dopiero w okres jesieni życia (Informacja Ministra Zdrowia…, 2016).

Starość, obok zmian zachodzących w fizyczności człowieka wiąże się także z wieloma zmianami na płaszczyźnie codziennych obowiązków, które z kolei mogą być źródłem stresu i dalej idących chorób o podłożu psychologicznym. Dodatkowo do czynników mogących wpływać negatywnie na stan zdrowia psychicznego seniorów należy zaliczyć również:

osamotnienie,
zła sytuacja materialna,
monotonia.

Niezależnie jednak od czynników zewnętrznych wpływ procesu starzenie się na psychikę często jest wynikiem indywidualnych uwarunkowań. To wykształcone przez całe życie nawyki dotyczące żywienia, dbania o swoje zdrowie, umiejętność korzystania z czasu wolnego oraz liczba kontaktów towarzyskich warunkują często jakość życia seniora. Jest to ważne, gdyż to właśnie na te indywidualne cechy osobowościowe zaczynają wpływać neurologiczne skutki starzenia, spośród których można wyróżnić przede wszystkim:

osłabienie pamięci krótkotrwałej,
problemy z koncentracją,
spowolnienie procesów myślowych,
osłabienie reakcji emocjonalnych (Raport na temat sytuacji osób starszych w Polsce, 2012).

Psychologia

Senior i Psychologia: charakterystyka i specyfika zadań rozwojowych

Znaczenie i cele wieku dojrzałego są inne od celów wieku średniego. Według klasycznej teorii opublikowanej w 1948 roku przez R. J. Havighursta (1981) zadania rozwojowe mają podłoże biologiczne, psychologiczne oraz kulturowe i kształtują się w określonej fazie życia.

Za najważniejsze zadanie okresu późnej dorosłości uznał on przystosowanie się jednostki do obniżających się sił fizycznych oraz zdrowia, a co za tym idzie akceptacja pogarszającej się jakości życia, na które mają wpływ zwiększająca się ilość strat oraz ograniczeń.

Senior i Psychologia: charakterystyka i specyfika zadań rozwojowych okresu późnej dorosłości

Drugim zadaniem rozwojowym tego okresu jest, według Havighursta przystosowanie się do przejścia na emeryturę. Jest to szczególnie trudny okres dla osób aktywnych zawodowo; człowiek musi sobie odpowiedzieć na liczne pytania: co będzie dalej robił?, czy jest komukolwiek potrzebny?, co dalej?.

Okres ten może być jednym z najbardziej pozytywnych w życiu pod warunkiem, że osoba wykorzysta go do realizowania swoich pasji i marzeń.

Kolejne zadanie rozwojowe to konieczność przeżycia żałoby i przystosowanie się do śmierci współmałżonka oraz ułożenia sobie życia na nowo. Pomocą w tym okresie może być zbliżenie się i przynależność do osób w zbliżonym wieku i o podobnych upodobaniach.

Pozostałe zadania rozwojowe łączą się z przyjmowaniem i adoptowaniem swoich ról społecznych w sposób plastyczny.

Wśród najważniejszych ról w okresie późnej dorosłości Havighursta wymienia rolę małżonka, rodzica, babci-dziadka oraz członka wspólnoty religijnej.

Adaptacja do nowej sytuacji życiowej polega m.in. na godzeniu się z licznymi stratami oraz ich kumulacją. Straty dotykają przede wszystkim takich obszarów jak:

zdrowie, sprawność i atrakcyjność fizycznej
prestiż, pozycja zawodowej i materialna,
kontakty zawodowe i towarzyskie,
utrata więzi z bliskimi osobami oraz straty w obszarach perspektywy życiowe i tożsamości życiowej.

Z poczuciem straty często związane są negatywne emocje, które stanowią źródło kryzysu. Według teorii stresu starości – krytyczne wydarzenia życiowe związane z procesem starzenia działają jak stresowy, istotna staje się więc w tym kontekście adaptacja czyli dopasowanie się do nich.

Ważnym elementem w okresie późnej dorosłości staje się efektywne przystosowanie się do starości, które polega przede wszystkim na akceptacji przez jednostkę nieuchronności starzenia się i związanych z nią ograniczeń fizycznych oraz psychicznych, pogodzenie się z przemijaniem oraz akceptacja nieuchronności śmierci zarówno swojej jak i bliskich osób np. współmałżonka.

Adaptacja do starości może przyjmować różne formy i może być to np. podtrzymywanie przez osobą tych działań i funkcji, które słabną najlepiej – głównie poprzez ich stymulację i aktywność. Również podejmowanie działań kompensacyjnych oraz optymistyczne spojrzenie na życie stanowią czynniki poprawiające jakość okresu późnej dorosłości. Brak takiego przystosowania może prowadzić do apatii, samoizolacji oraz kształtowani się negatywnych emocji (Bromley, 1962; Straś-Romanowska, 2011).

Jednym z głównych zadań w okresie późnej dorosłości staje się przystosowanie jednostki do roli emeryta, które jednakże jest trudne do zdefiniowania ze względu na zróżnicowanie czynności podejmowane przez różne osoby na emeryturze.

W okresie tym pojawia się coraz większa zależność od dzieci, oraz rola babci i dziadka. Badania wykazują, że osoby starsze, które żyją w związkach są bardziej szczęśliwe i zadowolone z życia niż osoby samotne, ponadto kobiety lepie radzą sobie ze starością niż mężczyźni. Również relacje koleżeńskie i przyjaźnie nabierają dużego znaczenia w tym okresie i niejednokrotnie stają się ważniejsze nić relacje rodzinne (Straś-Romanowska, 2011).

Zmiana zadań rozwojowych pociąga za sobą zmianę priorytetów życiowych. Skala duchowo religijna nabiera szczególnego znaczenia (McGregor, Little, 1998). Następuje również reorientacja temporalna i zmiana nastawienia prospektywnego na retrospektywne lub prezentystyczne (Straś-Romanowska, 2011).

Według Eriksona (2004), każdy zdrowo rozwijający się człowiek przechodzi w trakcie swego rozwoju osiem stadiów w czasie których osiąga coraz wyższy poziom integracji. Stadia te trwają od okresu niemowlęctwa, poprzez dorosłość – aż do starości określonej przez Eriksona jako „integralność vs rozpacz”.

W każdej fazie jednostka napotyka różnego rodzaju wyzwanie, który musi rozwiązać. Starość, czyli ósme stadium to okres podsumowań życiowych i refleksji nad swoim dotychczasowym życiem. To okres zbierania owoców swojego życia. W sytuacji gdy wynik okaże się ujemny u osoby może pojawić się świadomość porażki i ogólne rozczarowanie własnym życiem. W sytuacji pozytywnego bilansu tworzy się poczucie zadowolenia oraz spełnienia.

Psychologia

Jak odmienić swoje myśli?

Negatywne myśli mają to do siebie, że przytłaczają nas uniemożliwiając działanie i trudno się ich pozbyć. Zbyt często mamy skłonność do wyobrażania sobie najgorszego, piszemy negatywne scenariusze, które funkcjonują jako samospełniająca się przepowiedni i sabotują nasze działania.

Jak odmienić swoje myśli?

Ludzie często nie osiągają tego, czego chcą, bowiem wyobrażają sobie negatywne konsekwencje porażki. Psycholog, A.Ellis, takie zachowanie określił mianem „katastrofowania” i dowiódł, jak bardzo szkodliwe są takie nieracjonalne przekonania dla naszych planów i dalszego życia. Sugeruje on, że negatywne myśli pojawiają się przed emocjonalnymi reakcjami na określone sytuacje. Przekonania odnoszą się zazwyczaj do sytuacji, w których efekt działania jest obarczony ryzykiem odrzucenia, strachem czy lękiem przed niesprawiedliwym traktowaniem. Aby pozbyć się katastroficznych myśli, można zastosować kilka strategii i technik, tj.:

Rozpoznanie i kontrola swoich „automatycznych myśli” – kiedy tylko przyłapiesz się na oddaniu wewnętrznemu dialogowi, powiedz stanowcze „STOP!” negatywnym myślom,
Rozważanie możliwych wyjaśnień – przyjrzyj się określonej sytuacji z innego punktu widzenia. Zobacz co się wydarzy, jeśli zmienisz perspektywę, może nawet okazać się, że nie tylko dana sytuacja okaże się mało stresująca, ale będziesz mógł wyciągnąć z niej korzyści,
Zadaj sobie pytanie: „I co z tego?” – czy problem, który niszczy twoje życie rzeczywiście ma znaczenie? Nawet, jeśli sytuacja rzeczywiście nie jest wesoła, czy za miesiąc, dwa, będzie miało to jakiekolwiek znaczenie? Czy ktoś naprawdę ucierpi?
Określ swoja nagrodę – czy za twoje złe samopoczucie bądź katastroficzne myśli otrzymasz nagrodę? Być może problemem nie jest przeszkoda z którą się zmagasz, ale brak uczucia, które sobie rekompensujesz otrzymywanym współczuciem, kiedy wchodzisz w rolę ofiary?
Wykorzystaj przeszkody, by dowiedzieć się czegoś o sobie – staraj się dążyć do większej samoświadomości, do poznania swoich celów, marzeń, ale też słabych i silnych stron. Walka z problemem dostarczy ci solidnych fundamentów do pracy nad sobą i może przekonać cię, że dasz sobie radę w życiu!

Psychologia

Stres – wskaźniki

Słowa STRES używa się do opisania negatywnych emocji, które są generowane przez różnorodne, z reguły nieprzyjemne, sytuacje. Stres pojawia się na przykład podczas kłótni z partnerem, po śmierci kogoś bliskiego lub na skutek problemów w pracy.

Przyjętą i powszechnie stosowaną definicję stresu podał Richard S. Lazarus. Określił on stres mianem stanu, uczucia lub doświadczenia, kiedy człowiek uświadamia sobie, że żądania przekraczają osobiste i społeczne zasoby jednostki jakie jest ona w stanie zmobilizować.

Krótko mówiąc; stres to stan, w którym dana jednostka odczuwa, że rozmaite sytuacje odbywają się poza jej kontrolą i mocą.

Zdolność do radzenia sobie ze stresem jest kluczem do rozwiązywania problemów i radzenia sobie z codziennym życiem.

Umiarkowana ilości stresu jest wskazana. Pomaga efektywniej wykonywać zadania, poprawia pamięć i spostrzegawczość.
Dobry stres to taki, w którym człowiek doznaje poczucia spełnienia. To właśnie on pobudza do działania, aktywności i… walki.

Problem zaczyna się, gdy ilość stresu jest zbyt duża lub gdy prowokująca stres sytuacja trwa przez dłuższy czas. Organizm staje się przeciążony, bardziej wrażliwy na ból, częściej zapada na infekcje. Pojawia się nerwowość oraz rozbicie emocjonalnie.

Nie da się żyć bez stresu – jest on nieunikniony.
Ze stresem można radzić sobie poprzez ćwiczenia, medytację, rozmowę z przyjacielem, wyjście do kina lub czytanie książki. Takie działania pozwalają na uporządkowanie myśli i spojrzenie na toczące się sprawy z innej perspektywy. Czasami pomagają także znaleźć odpowiednie dla danej sytuacji rozwiązanie.

Nie ma co się bać stresu, wszak jest on częścią codzienności.

Wybrane wydarzenia ze skali stresu Rahe;

Śmierć współmałżonka – 100
Rozwód – 73
Separacja – 65
Śmierć bliskiego członka rodziny – 63
Ślub – 50
Ciąża – 40
Trudności seksualne – 39
Problemy z teściami – 29
Rozpoczęcia lub zakończenia szkoły – 26
Zmiana warunków życia – 25
Zmiana przyzwyczajeń – 24
Kłopoty z szefem – 23
Zmiana miejsca zamieszkania – 20
Zmiana w szkołach – 20
Zmiana nawyków żywieniowych (dieta) – 15
Wakacje – 13

Ryzyko choroby występuje powyżej 150 jednostek stresu.