Otagowano: zachowania zdrowotne

Do czynników warunkujących zachowania zdrowotne należą zarówno czynniki demograficzno-społeczne jak i uwarunkowania psychologiczne (Ogińska-Bulik i wsp. 2015). Zachowania zdrowotne są efektem zarówno cech samej jednostki, jak i wpływu czynników zewnętrznych (Janssen i wsp. 2013). Podstawowym elementem, podobnie jak w wielu innych przypadkach, jest pierwotny model nawyków, który kształtują rodzice we wczesnym okresie dzieciństwa. Tak wpojone zachowania zdrowotne ulegają następnie zmianom, które mogą je wzmocnić lub wyeliminować. Dzieje się tak przede wszystkim w toku naszej edukacji szkolnej, a także dalszej socjalizacji, aż po okres aktywności zawodowej. Nie ulega jednak wątpliwości, że prawidłowo ukształtowany w okresie dzieciństwa model zachowań zdrowotnych wpływa na styl życia i tym samym, na stan zdrowia przez cały okres życia człowieka (Zadworna-Cieślak, 2010).

Kwestia otoczenia społecznego i kulturowego jest odpowiedzialna zarówno za poziom życia, jak i postrzeganie zdrowia. Dodatkowo należy także przyjąć, że wierzenia również wpływają na zachowania zdrowotne i postawę wobec kondycji własnego organizmu, a także zaufania do medycyny i przedstawicieli zawodów lekarskich (Janaszczyk, 2012). W jednym z badań z udziałem grupy 88 osób w wieku od 60 do 81 lat, w jakiej 78% (69 osób) stanowiły kobiety, zaś 22% (19) mężczyźni, ustalono iż ważną rolę w kształtowaniu i w wyborze zachowań zdrowotnych miały uwarunkowania kulturowe –w tym system norm i przekonań oraz wzorów postępowania i ogół wytworów materialnych oraz niematerialnych które zostały wytworzone przez daną grupę społeczną.

Współcześnie należy także uwzględniać rolę mediów w kształtowaniu się zachowań zdrowotnych. Dzisiaj, dzięki dynamicznemu rozwojowi są one potężnym źródłem informacji, w tym także tych dotyczących zdrowia. Dzięki temu możliwe jest prowadzenie kampanii pogłębiających wiedzę na temat prawidłowych zachowań zdrowotnych. Jednocześnie należy pamiętać także o tym, że bezkrytyczne podejście do znajdujących się w mediach wiadomości, może przynosić negatywne skutki. Mowa tu przede wszystkim o kampaniach przeciwko szczepieniom lub poradom dotyczącym odchudzania się poprzez drakońskie diety.

Należy także pamiętać, że na zachowania zdrowotne wpływ mają również czynniki demograficzno-społeczne, spośród których należy wyróżnić przede wszystkim; wiek, płeć, poziom wykształcenia, sytuacja materialna, sytuacja rodzinna (Syrkiewicz-Światła, 2014).

Świadomość prawidłowych zachowań zdrowotnych jest większa o osób starszych (Tiszczenko, 2009). Aktualny stan zdrowia (w tym choroby przewlekłe) w sposób istotny statystycznie wiąże się z zrachowaniami zdrowotnymi badanych osób będących w wieku senioralnym. Osoby chore kardiologicznie, w stosunku do zdrowych w większym stopniu ujawniają prozdrowotne zachowania. Przejawiają się one głównie w postaci pozytywnych psychicznych nastawień i stosowanych praktyk zdrowotnych. W różnych kategoriach zachowań zdrowotnych kobiety miały wyższe średnie wyniki w porównaniu od mężczyzn. Kobiety o wiele częściej od mężczyzn poddają się badaniom profilaktycznym. Nierówności pomiędzy płciami w zakresie dbania o zdrowie zdeterminowane są głównie przez czynniki społeczno-kulturowe. Zalicza się do nich m.in. odmienne wzorce zachowań, które wynikają z ról społecznych i stereotypy, jakie dotyczą płci (Giltay i wsp., 2007).

Nie bez znaczenia dla zachowań zdrowotnych jest także poziom wykształcenia, status majątkowy i stan cywilny. Zarówno bowiem osoby z wyższym wykształceniem, jak i te posiadające dzieci, a także o wyższym statusie majątkowym wykazują o wiele częściej zachowania prozdrowotne (Ślusarska, 2013).

Także inne badania potwierdzają rolę wykształcenia. Opisywane jest ono w literaturze jako predykator zachowań zdrowotnych (Szklarska, Bogucka, 2001). Wyniki badań pokazały istotną zależność pomiędzy tą zmienną a wskaźnikiem zachowań zdrowotnych oraz pozytywnym nastawieniem psychicznym. Wykształcenie odzwierciedla poziom wiedzy, w tym wiedzy medycznej. Istnieje też wyraźny związek pomiędzy statusem społecznym seniora a wyborem zachowań zdrowotnych. Im wyższe jest wykształcenie, tym wymagania w stosunku do systemu zdrowotnego są wyższe (Smoleń, 2011). Najprawdopodobniej osoby, które są wykształcone bardziej interesują się najnowszymi zdobyczami nauki, także w zakresie zdrowia oraz mają większy dostęp do informacji a wnioski w krytyczny oraz właściwie wyważony sposób wdrażają do rutynowej praktyki. Wykształcenie daje podstawę do podejmowania inicjatyw oraz większej aktywności a także poszerzania zainteresowań. Prace wielu autorów (Cisek  i wsp., 2004; Zielińska, 2008) podkreślają, że niższe wykształcenie współgra z antyzdrowotnym stylem życia, zaś stopień troski o zdrowie  kształtowany jest przez  poziom wykształcenia  . Ślusarska oraz Nowicki podają, że
w przypadku osób z wyższym wykształceniem prawidłowe nawyki żywieniowe wykazują najwyższą wartość punktową (Ślusarska, Nowicki, 2010).

Zachowania zdrowotne danej jednostki będą wynikały również z indywidualnych cech konkretnej osoby. Osobowość wpływa bowiem silnie także na to, jak postrzegana jest kwestia zdrowia i choroby. Tym samym wpływ na podejmowanie działań mających negatywny wpływ na zdrowia mają takie cechy charakteru jak: niedojrzałość, niską odporność na stres, skrajny introwertyzm, niepokój, poczucie izolacji, zaniżona samoocena (Gruszczyńska, 2015). Dodatkowo należy także wskazać, że osoby posiadające wewnętrzne poczucie odpowiedzialności za własne zdrowie, kontroli nad nim, są w stanie podejmować decyzje w sposób samodzielny i tym samym częściej wykonują aktywności prozdrowotne. Pozytywne myślenie, a także wyrażanie i dawanie radości i  inne życzliwe uczucia pozytywnie wpływają na odpornościowe funkcje organizmu (Smoleń, 2011).

Jak ustalił Steptoe i inni wśród mieszkańców DPS-ów czyli Domów Pomocy Społecznej tzw. dyspozycyjny optymizm kojarzono ze wspierającym zdrowiu stylem życia jednostki. Zachowaniami zdrowotnymi, które występują częściej u optymistów starszych wiekiem było np.  niepalenie oraz umiarkowane spożycie alkoholu i ćwiczenia. Autorzy twierdzą, iż optymizm seniora sprzyja pozytywnemu starzeniu się (Steptoe i wsp., 2006). Duże znaczenie ma również prężność psychiczna oraz duchowość. Im wyższa prężność tym bardziej korzystne zachowania zdrowotne w badanej grupie seniorów (Ogińska-Bulik i wsp., 2015). Ustalono także rolę wielu innych cech psychicznych jednostki dla aktywności zdrowotnej np. poczucie koherencji, inteligencji emocjonalnej, poczucie własnej skuteczności, wartości, struktury własności (Zadworna-Cieślak i wsp., 2013).

Nie ma jednej oficjalnej definicji zachować zdrowotnych. Definiowane są one w różny sposób. Najczęściej zachowania zdrowotne określa się jako zachowania lub brak zachować, które mają związek ze zdrowiem i samopoczuciem jednostki. Według definicji A. Frączka (2003) zachowania zdrowotne to czynności podejmowane i spełniane przez ludzi, które: „bezpośrednio i doraźnie albo pośrednio i w dalszej perspektywie sprzyjają lub szkodzą utrzymaniu normatywnych standardów zdrowia fizycznego i/lub psychicznego”. Z kolei Harris i Guten, określają zachowania zdrowotne mianem zachowań, które „jednostka podejmuje w celu ochrony, utrzymania i rozwoju zdrowia niezależnie od obiektywnych efektów zdrowotnych” (Głowacka – Rębała, 2013). Puchalski mianem zachowań zdrowotnych określa wybrane przez jednostkę działania lub typy zachowania, które zgodnie z pew­nym systemem wiedzy pozostają w ścisłym związku ze zdrowiem, pojmowanym w znaczeniu usta­lonym w tym systemie wiedzy (Puchalski, 1990).

Psychologiczne ujęcie zachowań zdrowotnych zaproponował w 1988 roku DS.Gochman, który uważał, że zachowania zdrowotne ujmują takie składniki, jak: przekonania, przewidywania, oczekiwania i motywy, myślenie oraz emocjonalne mechanizmy osobowości jak również wewnętrzne wzorce zachowań, związanych z umacnianiem, utrzymaniem, oraz przywracaniem zdrowia.

Najczęściej zachowania zdrowotne przedstawia są jako prozdrowotne oraz antyzdrowotne (Sęk, 2005). W zakresie tym określa się stosunek do zdrowia oraz ponoszone konsekwencje wynikające z określonych zdrowotnych zachowań. W przypadku pierwszej grupy mowa jest o wszystkich tych czynnościach, które wspomagają prawidłowe funkcjonowanie naszego organizmu podnosząc jego odporność lub przyśpieszając powrót do zdrowia. Zachowania antyzdrowotne, to te których wpływ na kondycję zdrowotną jest negatywny. W ich efekcie może dochodzić do pojawienia się zaburzeń zarówno w sferze fizycznej, jak i psychospołecznej. Zasadniczy wpływ na podejmowanie zachowań o cechach prozdrowotnych ma przede wszystkim świadomość tego, co jest dobre dla własnego organizmu, a co może przynosić negatywne skutki. Tym samym poziom wiedzy wpływa na całokształt zachowań związanych z zachowaniami pro i antyzdrowotnymi (Sheeran, 2013).

Na podstawie rozróżnienia wykonanego przez Steptoe i wsp. (2010) można wskazać poniższe grupy zachowań prozdrowotnych:

– minimalizowanie korzystania z używek,

– przestrzeganie reguł bezpieczeństwa w ruchu drogowym,

– prawidłowe nawyki żywieniowe,

– dbanie o kondycję fizyczną,

– profilaktyka lekarska.

W ujęciu psychologii zdrowia ważny jest podział tychże zachowań zdrowotnych na nawykowe i czynności intencjonalne oraz celowe (Sęk, 2005). I tak, zachowania nawykowe powstają w wyniku socjalizacji i w związku z tym można je kształtować od najwcześniejszych, pierwszych lat życia. Wśród tych zachowań wymieniamy na przykład zwyczaje żywieniowe, w których bardzo duże znaczenie mają tradycja oraz obyczaje domu rodzinnego. Z kolei zachowania zdrowotne intencjonalne i celowe najczęściej pojawiają się w sytuacji zmiany życiowej i rozwojowej np. na skutek choroby.

Podstawą prawidłowych zachowań zdrowotnych jest ich powtarzalność i ciągłość. Do wytworzenia takiego rodzaju nawyku konieczne jest przede wszystkim przyswojenie i stałe pogłębianie wiedzy dotyczącej zdrowia. Dodatkowo trzeba pamiętać, że dla podejmowania właściwych decyzji w ramach zachowań zdrowotnych konieczne jest wystąpienie trzech podstawowych czynników:

– motywacja,

– planowanie,

– wdrożenie odpowiednich działań.

Jednocześnie trzeba mieć na uwadze, że w ramach poszczególnych, kolejnych stopni tego procesu ważnymi czynnikami warunkującymi sukces są cechy osobiste, czynniki społeczno – kulturowe oraz oczekiwania względem efektów podjętych działań (Łuszczyńska, 2004).

W ramach przyjętych przez literaturę zajmującą się tematem zachowań zdrowotnych i ich kształtowania przyjmuje się, że istnieją trzy podstawowe grupy modeli ujmujące proces zmiany zachowań zdrowotnych. Wyróżnia się zatem:

– modele motywacyjno–postintencjonalne – skupiają się one przede wszystkim na tych czynnikach, które wpływają na powstanie intencji do podjęcia prawidłowych działań zdrowotnych. Tym samym są to modele, który planowanie traktuje jedynie, jako element mogący wpływać na samo zachowanie. Co za tym idzie nie otrzymamy odpowiedzi na to, co prowadzi do utrzymania się intencji przez dłuższy okres.

– model społeczno–poznawczy – doświadczenie jednostki w ramach tego modelu mają zdecydowany wpływ na podejmowanie dalszych działań. Kryterium staje się zatem poczucie własnej skuteczności. Jest ono oparte przede wszystkim na wcześniejszych doświadczeniach. Tym samym przekonanie o tym, że „mogę”, „potrafię” odbija się w podejmowaniu zachowań mających na celu usprawnienie własnego zdrowia. Warto przy tym zaznaczyć, że im wyższe poczucie własnej mocy i wynikającej z tego skuteczności, tym wyższe stawiane przez sobą cele. – modele fazowo-procesualne – w ramach procesualnego ujęcia, które zostało ukształtowane przez Schwarzera, głównymi wyróżnikami mającymi wpływ na kształtowanie się zachowań zdrowotnych są motywacja i działanie. Ujęcie fazowe skupia się na tych determinantach, które nie tylko powodują podjęcie określonego zachowania, ale także jego utrzymanie. W toku tak opisywanego procesu można wyróżnić siedem podstawowych faz; nieświadomość, brak zaangażowania, podjęcie decyzji o działaniu lub braku działania, działanie, utrzymanie działania (Gruszczyńska i wsp. 2015).